Bà Võ Thị Hồng Thoại, một cựu đại biểu Quốc hội, người từng gánh vác cả một ngành công nghiệp vốn dĩ luôn được gán mác "độc quyền của phái mạnh". Chạm đến cái tuổi mà lẽ ra người ta đã mỉm cười an hưởng tuổi già, bà lại quyết định giong buồm lần nữa. Công ty đóng tàu cá ra đời, đánh dấu cột mốc khởi nghiệp thứ hai trong đời bà, mang lại bát cơm manh áo cho gần ba mươi con người. Và ngoài kia, bãi đất xưởng vẫn đang từng ngày vươn mình mở rộng.
Không dừng ở con tàu, bà còn đứng sau một thương hiệu nước mắm cá cơm mang tên Thiên Phú, đăng ký kinh doanh từ tháng 3 năm 2020 và đi vào sản xuất từ giữa năm đó với quy mô một nghìn tấn cá mỗi năm. Hai việc, hai ngành khác hẳn nhau, cùng bắt đầu ở một độ tuổi mà phần lớn người ta cho là đã qua giai đoạn "làm lại từ đầu".
Chẳng ai đoái hoài hỏi bà Thoại rằng liệu đây có phải là "đúng thời điểm". Thật trớ trêu, câu hỏi đầy trăn trở ấy lại thường xuyên bám lấy những người phụ nữ trẻ hơn. Họ thao thức giữa đêm thâu, ngập ngừng giữa việc đánh cược mở rộng cửa tiệm hay ngoan ngoãn thu mình chờ đợi thêm vài năm cho "đủ độ chín". Họ chần chừ giữa ngã rẽ nâng cấp hộ kinh doanh thành doanh nghiệp hay cứ quẩn quanh ở nơi chốn an toàn, chỉ vì nỗi sợ vô hình: sợ chưa đủ vốn, sợ mình còn non nớt, sợ thiếu đi sự từng trải. Thế nhưng, chính sự chờ đợi mòn mỏi ấy lại đang đi ngược lại với những gì thực tế đang chứng minh.
Tuổi 40 lại là 'con số đẹp' để bắt đầu
Một nhóm nghiên cứu tại MIT, khi soi chiếu lại hành trình của 2,7 triệu người sáng lập tại Mỹ từ 2007 đến 2014, đã vỡ lẽ ra một sự thật đánh bật mọi định kiến về những "tài năng trẻ tuổi". Nhóm 1% các startup bứt phá ngoạn mục nhất lại được lèo lái bởi những người đứng đầu ở độ tuổi trung bình là 45. Mở rộng ra toàn bộ bức tranh, 40 tuổi mới chính là "thời điểm vàng" với tỷ lệ thành công đạt đỉnh. Trong khi đó, những nhà sáng lập mang bầu nhiệt huyết của tuổi dưới 30 lại ngậm ngùi đối diện với tỷ lệ thất bại cao hơn gần 10% so với những người trên 30.
Và đó tuyệt nhiên không phải là trò cá cược của vận may. Một người bước vào tuổi trung niên mang theo mình cả một gia tài vô giá: sự sắc sảo của kinh nghiệm quản lý nhào nặn qua bao thăng trầm, ánh nhìn thấu đáo tận tâm can của ngành nghề, và một bệ phóng tài chính đủ vững chãi để không bị xô ngã trước những cơn sóng dữ đầu tiên. Đó là ba thứ vũ khí sắc bén mà tuổi hai mươi, dẫu có cháy hết mình vì đam mê, cũng hiếm khi gặt hái trọn vẹn. Nhìn ra thế giới, những tượng đài phụ nữ nở hoa rực rỡ ở độ tuổi "chiều tà" chưa bao giờ là hiếm:
Leslie Jones oai hùng bước vào đội ngũ Saturday Night Live khi đã 47 tuổi, phá vỡ kỷ lục về tuổi tác của chương trình danh giá này. Julia Child mang đến thế giới cuốn sách nấu ăn đầu tay ở tuổi 49, để rồi từ đó khắc tên mình thành huyền thoại của nền ẩm thực Mỹ. Suzanne Collins chắp bút dệt nên thế giới Hunger Games vang dội ở tuổi 46. Wally Funk, nữ phi công từng ngậm đắng nuốt cay nhìn giấc mơ không gian khép lại chỉ vì giới tính suốt nửa thế kỷ, cuối cùng đã vút bay vào vũ trụ ở tuổi 82.
Tuổi tác chưa bao giờ là rào cản thật sự
Thế nhưng, khi quay lăng kính về lại Việt Nam, bức tranh lại mang những gam màu trầm đục hơn. Những nữ tướng trên thương trường đang lèo lái khoảng 20-24% trong tổng số gần 900.000 doanh nghiệp, một tỷ lệ đầy kiêu hãnh khi vươn lên dẫn đầu khu vực Đông Nam Á. Thế nhưng, nép sau ánh hào quang ấy là một vực sâu ít ai thấu hiểu: chỉ 37% doanh nghiệp nhỏ và vừa do phụ nữ làm chủ chạm tay được vào dòng vốn ngân hàng, so với con số 47% ở những người đồng cấp nam giới.
Khoảng cách mười phần trăm khắc nghiệt ấy chẳng hề đo đếm bằng nếp nhăn tuổi tác hay sự nhạy bén của trí tuệ. Nó bắt nguồn từ sự thật xót xa rằng phần lớn phụ nữ không được đứng tên tài sản thế chấp, và từ những ánh nhìn vô hình, mang nặng định kiến của các tổ chức tín dụng khi nâng lên đặt xuống hồ sơ của một người phụ nữ. Đó mới chính là vết thương cần được chữa lành, là điều đáng để xót xa hơn cả chuyện năm nay đã chạm ngưỡng bốn mươi hay chưa tới ba mươi.
Một người phụ nữ nén tiếng thở dài, gác lại giấc mơ mở rộng tiệm spa thêm hai năm vì ám ảnh "chưa đúng lúc", không hề tự kìm hãm bản thân bằng một người đàn ông cùng trang lứa làm điều tương tự. Giọt nước mắt uất ức rơi xuống không phải vì tuổi tác, mà vì bản vay bị từ chối lạnh lùng, vì mảnh đất không mang tên mình, và đau đớn nhất, là vì những rào cản do chính mình tự dựng lên trước khi thế giới kịp phán xét.
Điều này đang hiện hình rõ nét hơn bao giờ hết ngay lúc này. Đứng trước ngã ba đường của làn sóng chuyển đổi, không ít những bà chủ tiệm nhỏ, những người quản lý spa đang ngập ngừng giữa việc níu giữ chiếc áo hộ kinh doanh quen thuộc hay dũng cảm vươn lên thành doanh nghiệp. Họ lùi bước, không phải vì những con số trên sổ sách cạn kiệt, mà vì một niềm tin mòn mỏi rằng mình cần đợi thêm, chờ đến khi "sẵn sàng hơn".
Nhưng bạn biết không, sự sẵn sàng, nếu nhìn vào cách bà Thoại điềm nhiên dựng lên cơ đồ ở tuổi sáu mươi chưa bao giờ là một khoảnh khắc kỳ diệu sẽ tự tìm đến đúng lúc. Nó đơn giản là một quyết định dũng cảm được cất lên trước, và rồi, mọi mảnh ghép khác của cuộc đời sẽ tự khắc xếp hàng theo sau.
